Gezmiş’ten İlaç Yok Hattı Eleştirisi: Sistem Sorumlu

Türkiye’de ilaç erişiminde yaşanan sorunlar, sağlık sisteminin en kritik ve acil gündem maddeleri arasında yer alıyor. Bir yanda milyonlarca hastanın yaşamını doğrudan etkileyen ilaç yoklukları, diğer yanda ise bu krizin kök nedenlerini anlamadan alınan geçici önlemler, durumu daha da karmaşık hale getiriyor. Piyasa dinamiklerine ve uluslararası ekonomik şartlara bağlı şekilde şekillenen ilaç tedarik zincirinde yaşanan bozukluklar, hastaların tedavi süreçlerini aksatırken, sağlık hizmetlerinin sürdürülebilirliğine de ciddi tehditler oluşturuyor.

İlaç teminindeki sorunlar sadece kısa vadeli stok sorunları değil; derin ekonomik ve düzenleyici yapısal problemlerden kaynaklanıyor. Bu nedenle, gerçek çözümler sunabilmek için öncelikle piyasa mekanizmalarını doğru anlamak, sorunları detaylı analiz etmek ve bütüncül politikalar geliştirmek gerekiyor. Aksi taktirde, geçici çözümler, krizlerin sürekli hale gelmesine ve sağlık alanında güven kaybının artmasına neden olur. Bu yazıda, Türkiye’de ilaç krizinin temel sebeplerini, mevcut uygulamaların yetersizliklerini ve sürdürülebilir çözüm önerilerini detaylarıyla ele alacağız.

Abartılan “İlaç Yok Hattı” ve Gerçekler

Sağlık Bakanlığı’nın sık sık kamuoyuna duyurduğu “İlaç Yok Hattı” girişimi, aslında krizlerin kökenini çözmekte yetersiz kalan, yüzeysel ve geçici bir çözüm olmaktan öteye gitmiyor. Bu hattın temel amacı, hastane ve eczanelerde yaşanan ilaç yokluklarını anlık takiple tespit etmek ve hızlı müdahale etmek olsa da, gerçekte bu sistem sorunları çözmek yerine, hastaların ve sağlık çalışanlarının yalnızca görünürdeki sorunlarını idare etmeye yöneliktir.

Burada asıl problem, ilaç teminindeki temel sorunların alınan bu önlemlerle önceki krizleri tekrar eden döngü olmasıdır. Her yeni ilaca erişim sorununda devlet, genellikle sorunu hastaneler veya eczacılar üzerinden kamuoyuna yansıtarak çözüm arar. Ancak, bu yaklaşım, sorunun gerçek nedenlerini gizlerken, köklü yapısal problemleri görmezden gelmeye devam eder.

İlaç Fiyatlandırmasındaki Kritik Hatalar

İlaç tedariki ve fiyatlandırma politikaları, Türkiye’de ilaç krizinin temel kaynağıdır. Özellikle, ülkenin döviz kuru politikaları, ilaç fiyatlandırmasında ciddi uçurumlar yaratmakta ve bu durum üretici ile ithalatçıların sürdürülebilir üretim yapmasını engellemektedir. Ülke ekonomisinde yaşanan döviz kuru dalgalanmaları ve fiyat belirleme yöntemleri, ithal hammadde ve ilaçların maliyetlerini kat bekliyor.

Örneğin, alınan resmi Euro kuru 25,33 TL iken, piyasada bu kur 50 TL’nin üzerinde seyrediyor. Bu, ithal edilen ilaçların gerek maliyetlerini karşılamasını gerekse piyasa şartlarına uygun fiyatlandırılmasını imkânsız hale getiriyor. Aynı zamanda, düşük fiyat politikaları yerli üreticiye zarar veriyor, yeni yatırım ve teknolojik gelişmeler için gereken teşvikleri engelliyor. Bu durum, özellikle kanser, hormon, antibiyotik ve psikiyatrik ilaçlar gibi yüksek maliyetli ve hayati öneme sahip ilaçların temininde büyük zorluklar ortaya çıkarıyor.

Mevcut Uygulamalar ve Yetersizlikleri

Görülen en büyük hatalardan biri, tedarik zincirinde veri ve stok takibinin yetersiz olmasıdır. Eczaneler ve hastaneler, ilaç stoklarını doğru şekilde kaydetmek ve takip etmekte yetersiz kalıyor. Bu durum, gerçek stok durumu ve ihtiyaçlar hakkında yanlış veya eksik bilgiye yol açar, böylece gereksiz alarm seviyeleri oluşabilir. Ayrıca, tedarikçi ve üretici firmalar, kur ve maliyet kayıplarına rağmen devletin belirlediği düşük fiyatlarla satış yapmak zorunda kaldığından, üretim durabilir veya sevkiyatlar gecikebilir.

Yönetişimdeki ciddi eksiklikler, sahadaki sorunların gözlemlenmesini ve zamanında müdahale edilmesini güçleştiriyor. Üstelik, toplam piyasa ve üretim verileri çeşitlilik gösteriyor, düzenli ve güvenilir veri altyapısının kurulması ise gecikiyor. Bu da daha büyük krizlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlıyor.

Sağlık Ekonomisinde Derin Dönüşüm Gerekliliği

İlaç krizlerini aşmak için, ülke ekonomisinin sağlık alanında yeni bir paradigmayla hareket etmesi gerekiyor. Bu, yalnızca fiyatlandırma ve kur politikalarının revize edilmesi değil; aynı zamanda, yerli üretimin teşvik edilmesi, tedarik zincirlerinin şeffaf ve veri odaklı hale getirilmesi ve sürdürülebilir finansman modelleri geliştirilmesini içeriyor.

Özellikle, kamu ve özel sektör arasında yeni bir denge kurulmalı; yerli sanayinin gelişmesi ve AR-GE yatırımlarına öncelik verilmeli. Bu sayede, ithalata bağımlılık azaltılabilir, stratejik ilaçlarda üretim kapasitesi artırılabilir ve sürdürülebilir tedarik sağlanabilir. Ayrıca, veri paylaşımının hızlandırılması ve gerçek zamanlı stok takibi, ilaç arz güvenliğinin temel taşlarıdır.

Gelişmiş ve Sürdürülebilir Çözüm Stratejileri

İlaç krizinin çözümünde, uzun vadeli politikalar ve uygulamalar kritik öneme sahip. Bu kapsamda takip edilmesi gereken temel adımlar şunlar:

• Döviz ve fiyatlandırma mekanizmalarının güncellenmesi: Kur dalgalanmalarını sayısal ve şeffaf bir biçimde yansıtan yeni fiyatlama modelleri hayata geçirilmeli.
• Yerli üretim ve yerli hammadde tedarikinin güçlendirilmesi: Devlet teşvikleri ve vergi avantajlarıyla, yerli ilaç üreticilerinin kapasitesi artırılmalı.
• Veri altyapısının geliştirilmesi: Sağlık Bakanlığı ve ilgili kurumlar, gerçek zamanlı ve güvenilir veri paylaşımı sağlayacak altyapı kurmalı.
• Refah odaklı politikalar: Tüm paydaşların süreç içinde yer aldığı, şeffaf ve katılımcı mekanizmalarla maliyetler ve fiyatlar yönetilmeli.

Bu adımların bütüncül bir biçimde uygulanmasıyla, hem kısa vadede ilaç erişim sorunları hafifler, hem de uzun vadede sürdürülebilir ve güvenilir bir sağlık sistemi inşa edilir.

İç ve Dış Paydaşlardan Beklentiler

Mevcut krizden çıkış için devlet, sektör ve sağlık çalışanlarının rolü büyük. Devlete düşen en önemli görev, döviz kuru ve fiyatlandırma politikalarında reformlar yaparak, maliyetleri gerçek piyasa koşullarına uygun hale getirmektir. Ayrıca, tedarik zincirine ilişkin verilerin düzenli ve şeffaf biçimde paylaşılması sağlanmalı. Bu sayede, riskler önceden öngörülebilir ve hızlı müdahaleler devreye alınabilir.

Sağlık Bakanlığı ve regülatör kurumlar ise, teknolojik altyapılarını güçlendirmeli ve hataları minimum seviyeye indirecek veri yönetim sistemleri kurmalı. Aynı zamanda, üretici firmalarla işbirliği yaparak, yerli üretimi teşvik edecek politikalara öncülük etmeli.

Eczane ve sağlık sektöründeki meslek örgütleri ise, stok yönetiminde ve hasta iletişiminde aktif rol üstlenmeli. Özellikle, yerli üretimi destekleyen ve kriz yönetimini kolaylaştıran uygulamalar geliştirmeli. Kısaca, tüm paydaşlar, sürdürülebilirliği sağlamak ve hastaların güvenli tedaviye erişimini garanti altına almak adına ortak hareket etmelidir.

Pratik ve Hızlı Uygulanabilir Çözümler

Alınabilecek en etkili adımlar, kısa sürede uygulanabilir sürdürülebilir politikalarla ilgilidir. Bunlar arasında:

• Gerçek zamanlı stok ve tedarik takibi: Eczane ve hastaneler, dijital platformlara entegre stok yönetimi sistemi kurmalı. Bu sayede, ihtiyaç fazlası veya yetersiz malzeme hemen tespit edilerek müdahale edilir.
• Alternatif tedavi ve reçete yönetimi: Hasta ve hekimlere, ilaç bulunamadığında alternatif tedavi yolları veya reçete uyarlamaları sağlanmalı.
• Halk ve sağlık çalışanları bilgilendirme: Tedarik zinciri sorunları ve geçici önlemler konusunda şeffaf iletişim yapılarak, panik ve yanlış yönlendirmelerin önüne geçilmeli.
• Yerel ve bölgesel işbirliği: Tedariklerin bölgesel merkezler aracılığıyla koordine edilmesi, taleplerin dengeli karşılanması ve arzdaki aksaklıkların önlenmesi açısından faydalı olur.

Bu adımlar, kısa vadede hem erişilebilirliği artırır hem de krizlerin tekrarlanmasını engeller. Ayrıca, uzun vadeli politikalarla bütünleştiğinde, Türkiye’nin ilaç tedarik zincirinde güvenilirlik ve sürdürülebilirlik sağlar.

İlaç krizleri, yalnızca ekonomik ve düzenleyici önlemlerle aşılamaz; toplum sağlığı açısından bütünsel ve sürdürülebilir adımlar gereklidir. Bu kapsamda, devlet ve sektör temsilcileri, yerli üretimi ve inovasyonu teşvik ederek, veri altyapılarını güçlendirerek ve politikaları piyasa koşullarına uygun hale getirerek, krizi aşmanın yolunu bulmalı.